A Harfi Ansiklopedi Kimdir

AHMED RIZA

İkinci Meşrutiyeti hazırlayan siyasi hareketin önderi, gazeteci ve politikacıdır. 1859 yılında İstanbul’da doğmuştur. İbrahim Temo, Abdullah Cevdet Ubeydullah v.b. nin tıbbiye öğrencisi iken kurdukları İttihad ve Terakki’ye sonradan katıldığı zaman Bursa’da Maarif müdürü idi (1889). 1884’te Paris sergisini ziyaret için İstanbul’da kurulan cemiyetle anlaşmış, Paris’te «Societe des Positivistes» e girmiş, onların parolası olan Ordre el Progres’yi, yeni Türk fikir hareketinin parolası haline getirmek istemiş, gençler ufak bir değişiklikle buna Union et Progres demeyi kabul etmişlerdi. Cemiyeti kuranlar birer birer Avrupa’ya giderek Ahmed Rıza’nın 1895’te çıkarmağa başladığı Meşveret gazetesi etrafında toplandılar. Meşveret 15 günde bir Fransızca ve Türkçe olarak çıkıyordu. Fransızca kısmının başında Organe de la Jeune Turquie Publitie sous la Direction de Ahmed Rıza yazılıydı. Meşveret esasında yüksek seviyede bir fikir gazetesi değil, öncü bir siyaset gazetesi idi. Burada Abdülhamid idaresinden kaçanların şikayetleri toplanır, Türkiye’den gönderilen mektuplar takma adlarla yayımlanırdı. İttihatçıların Avrupa ile mektuplaşması Galata Fransız postahanesi vasıtası ile oluyordu. Fakat Ahmed Reşid, Dr. Nazım Halil Ganem, H. Figani gibi hakiki imzalı yazılar da çıkıyordu. Daha başlangıçta Ahmed Rıza ve tarihçi Murad kutup olarak ikiye ayrıldılar. Buna rağmen Murad Kahire’de Mizan gazetesini çıkarıyor, Meşveret’e mektuplar gönderiyor ve onun faaliyetine katılıyordu. Ahmed Rıza, yine Paris’te bir de Şurayı ümmet gazetesini çıkardı. Buraya Yusuf Akçura, Ahmed Ağaoğlu gibi daha genç ittihatçıları topladı. Bu sırada Abdülhamid ile arası açılan Damad Mahmud Paşa, oğulları Sabahaddin ve Lütfullah ile beraber Avrupa’ya gitti. Sabahaddin tahsilini Türkiye’de yapmış fakat fikirleri batıda gelişmiş ve Le Play tarafından kurulan «Science Sociale» ekolüne bağlanmıştı. O sırada «Selence Sociale»in en değerli düşünürü Edmond Demolins ile tanıştı ve Türkiye’deki sosyal reformda onun fikirlerine dayanmayı Ahmed Rıza’nın etrafında toplanan ittihatçılara tavsiye etti. Buna karşı Ahmed Rıza her vesile ile Auguste Comte’un pozitivizm cereyanına bağlı olduğunu söylerdi. Fakat gerek Meşveret’teki yazılarında gerek sonradan yayımladığı layiha’larında pozitivizm fikirler hakkında, derinden bilgisi olduğu pek belirmemektedir. Bu layihada İbn Arabi, Gazali, Maverdi gibi Orta çağ düşünürlerini zikreder ve Koçu Bey layihasından bahseder, ona göre Büyük Friedrich, d’ Alembert, Voltaire ve La Mettrie’nin öğütlerinden faydalanarak, Büyük Petro, Leibniz’in, E Katerina, Diderot’nun nasihatlerini dinleyerek devlet idare ettikleri için memleketlerini geliştirmişlerdir (Ahmed Rıza, Birinci Layiha, Cenevre 1897). Ahmed Rıza Tolerance Musulmane adlı Fransızca risalesinde 17 ve 18. yüzyıl Batı düşünürlerinden Locke, Voltaire, Helvetius, Holbach, pozitivistlerden Lafitte, E. Renan ve H. Spencer’den bahseder. Ahmed Rıza İslam’ın müsamahasını izah için, o tarihlerde yazılmış Fransızca Türkiye tarihlerine baş vurur.

Sabahaddin grubu ile Ahmed Rıza’nın arası o tarihte açılmaya başladı. İkincisi, Osmanlı devletine giren unsurların birliğini temin için merkeziyetçiliği, birincisi, ademi merkeziyetçiliği tavsiye ediyorlardı. Bu fikir ayrılığı Meşrutiyet’in ilanından sonra da devam etti. Abdülhamid, ilk Mebusan meclisinin açılmasını kabul edince Ahmed Rıza Mebusan meclisi reisi tayin edildi. Fakat Hareket ordusunun İstanbul’u işgali ve Abdülhamid’in tahttan indirilmesinden sonra Mebusan meclisinin toplandığı Çırağan sarayında çıkan bir yangın Ahmed Rıza’nın itibarını kırdı. Ömrünün son yıllarını inzivada geçirdi. Prens Sabahaddin Kahire’den Paris’e gidince bir Jön Türk kongresi toplamaya kalkmıştı. Kongrenin açılması Fransa’dan başka İsviçre’de, Belçika’da ve İngiltere’de bulunan Jön Türk’lerin toplanmasına bağlı idi. Abdülhamid’in teşebbüsü yüzünden Fransa hükümeti kongrede güçlükler çıkardı. Ancak, 4 Şubat 1902’de senatör Leter Postalls’in konağında toplanılabildi. Bu kongrede Ahmed Rıza tarafını tutanlarla Sabahaddin tarafını tutanlar «müdahaleciler ve «ademi müdahaleciler diye iki gruba ayrıldılar. İttihatçılar, Meşrutiyetten sonra Ahmed Rıza grubunun fikrini savundular ve Sabahaddin, mücadelesine yalnız olarak devama mecbur kaldı.

Birinci Dünya savaşı sonlarında padişah Vahdeddin tarafından Ayan meclisi başkanlığına getirilen Ahmed Rıza mütarekede sadrazam olmaya çalıştı ama padişahın güvenini kaybetmişti, Paris’e gitti. Kurtuluş savaşından sonra yurda döndü. 1930 yılında İstanbul’da öldü. Hatıraları Cumhuriyet gazetesinde yayımlandı.

Yorum Ekle

Click here to post a comment