A Harfi Ansiklopedi Nedir?

AKARSU

Yeryüzünde ve yeraltında akan bütün sulara verilen genel ad. (Bunlar arasında dere, çay, ırmak, yeraltı akarsuları, kanallar vardır.)

Akarsu kasisi yapmak, akarsuyun sığ yerlerinde geçitler açmak ve bunların bakımını sağlamak.

Akarsu arası, iki akarsu arasındaki bölgeye verilen ad. Akarsu bilimi. Bk. POTAMOLOJİ.

Akarsu kıyısı, bir su akıntısının yüksek kenarı. (Cidarları durmadan su emdiğinden kıyılar devamlı aşınmaya uğrar ve kayma tehlikesi gösterdiği için, setler veya dayanma duvarları yapılır. Bu destekler tabiî [yatay köklü ağaçlar] veya suni [set duvarları, çitler, eğik veya dik rıhtımlar] olabilir.) Akarsu oyulgusu.

Bk, OYULGU.

Dokumcılık, Tezgâhta dokunan, genellikle sırma ve gümüş çizgili kadın kumaşıdır.

Akarsu kesimi, akarsuların, hidrolik v.b. araştırmalar için kullanılmak üzere ayrılmış kısmı. Akarsu projesi, bir akarsu kaynağının kontrolu, kullanılması veya geliştirilmesiyle ilgili tasarı. Akarsu rasatları, debi tayin etmek için bir akarsuyun hızını ve yatak kesitini ölçme işlemi.

Akarsu sıklığı, bir havzada birim alana düşen akarsu sayısı.

Akarsu üzerindeki haklar, üzerinde gemi işlemeyen bir akarsuyun, kendi, yatağı ve muharrik gücü üzerinde, akarsuyu çevreleyen toprakların sahiplerine tanınan haklar.

Jeomorfoloji; Akarsu buzul kompleksi, buzuldan akarsuya geçiş devresi birikintilerinin tümü. Uç depresyonu, cephe moren yayı, geçiş konusu. (Bu son kesimde akarsu buzul formasyonlarının elemanları aşağıya doğru gitgide daha homojendir ve daha iyi tabakalaşmış bulunur.) Akarsu buzulu, esas olarak buzul erime suları ile beslenen akarsuların meydana getirdiği birikintiler ve topografya şekilleri; en belirli akarsu buzul olayları, Dördüncü zaman buzullarının gerileme devrelerinde gelişti. (Bk. BUZUL.)

Akarsu çökeltileri (veya depoları), dere, çay ve ırmak gibi akarsuların taşıyarak belli yerlere çökelttiği maddeler. (Bunların tabiatı ve tane iriliği türedikleri yöreye, akarsuyun taşıma imkânlarına bağlıdır.) Akarsu morjojenezi, akarsuların hareketiyle yeryüzü şekilleri meydana gelmesi.

Kuyumculuk; Tek sıra elmas veya pırlantadan, ince platin halkalarla birbirine tutturulmuş gerdanlık.

Bir akarsuyun genel ve değişik nitelikleri vardır. Genel nitelikleri arasında genişliği, çığırı, boyuna profili, bağıl ve brüt ölçü birimleri, havzasının akış göstergesi, akış katsayısı ve eksiği sayılır.

Bir akarsuyun geçtiği bölgeler ve aldığı kollarla ilgili olarak değişen nitelikleri arasında ise akım (debi), rejim, taşma ve alçalmalar, yatağın şekli veya enine profil, alüvyon yükü, aşındırıcı veya yapıcı etkiyi meydana getiren gizli güç yükü oranı gibi durumlar söz konusudur. Akarsu, sürekli gelişme halinde olan bir organizmadır. Belli bir taban düzeyi ve değişmeyen iklim şartları altında aşınım ve birikim olayları bir denge profili meydana getirmek eğilimindedir. Bir akarsu, aşınımın daha az etkili olduğu komşu akarsu ağını kapsayabilir veya bunun tersine sularının bir kısmını kaybedebilir.

Jeomorfoloji; Bir yatakta toplanmış akarsuların yüzey şekillerinin oluşumunda rolü önemlidir. Karalar üzerinde ufalanmış maddelerin uzun mesafeye taşınması en çok bu yolla olur. Çay ve ırmaklar, geniş coğrafi alanların yüzey şekillerinin gelişmesini etkiler. Yakın bir geçmişe kadar, tek taraflı ve fazla sade bir görüşle bu rolü üzerinde fazla durulmuştu (aşınım devresi ve normal aşınım kavramları). Bugün akarsuların tam mânăsı ile bir aşındırıcı olmaktan çok, taşıma mekanizmasındaki etkileri önemli görülmektedir. Gerçekten de sert ve müitecanis bir yerli kaya üzerinde akarsuların etkisi çok yavaştır. Çakıl ve kumların meydana getirdiği aşındırıcılardan faydalanmak şartı ile, su çevrikleri, dev kazanları ve çizgi şeklinde dil yarıklar açar. Diplerini oyarak çağlayanları geriletir fakat bütün bu olaylar son derecede ağır oluşur. Akarsu yatağı, gevşek yapılı kayalar içinde hızlı kazılır ancak meydana gelen tanelerin su akışı sürüklenebilecek boyutları aşmaması gerekir. Aksi halde yatağın tabanı üzerinde bir kaldırım meydana gelir ve tabanda adeta sert bir kaya çıkmış gibi gelişme kesintiye uğrar. Akarsuyun etkisi, sudaki iri maddeler (çevrik hareketiyle yatağı aşındıran çakıl ve kumlar, cilalama işlemi yapan miller) yüküyle sıkı bağıntı halindedir. Bu ise iklime göre değişir. Mekanik parçalanmanın kuvvetli olduğu orta iklimlerde akarsular, yataklarını aşındırabilecek kadar bol malzeme taşır, yatakları düzleştirerek nazari bir denge profiline yöneltir. Dik kenarların altını oyar, kum ve çakıl yatakları serer, canlı menderesler çizer, kaya kütlelerini yararak bunların içinde boğazlar kazar. Nemli tropikler arası akarsuları ise, bunların tersine, aşındırıcı malzemeden yoksundur. Sık bitki örtüsü, kenarların oyulmasını güçleştirir, yamaçlardan inen iri malzemenin gelişini önler. Kayaları çürüten kudretli kimyevi bozulma, akarsulara taşıyacak malzeme olarak hemen de milden başka bir şey bırakmaz. Yatak bozulmağa elverişli kaya içinde kaldıkça düzenlenir ve yalnız taneleri çok ince malzeme taşıdığı için eğimi çok azalır. Fakat yatakta aşınmaya dayanıklı sert bir kaya damarı meydana çıkarsa, ırmak onu yaramaz, üzerinden çağlayan yaparak iner. Burada denge profili anlamını kaybeder. Soğuk iklimlerde genelleşmiş donma-çözülme ve periglasyer soliflüksiyon etkisiyle yamaçlardan inen malzeme çok boldur. Kış aylarında üstü buz ile kaplanan akarsular, buzların çözülmesi sırasında meydana gelen büyük sürükleyici akıntılara rağmen, yamaçlardan inen maddelerin tümünü taşıyamaz. Bu yüzden vâdi tabanları birikim yığınları ile kaplanır. İklimin daha sonra tekrar ılımlı hale geldiği kabul edilirse (Dördüncü zamanda orta iklimlerde bu olay defalarca tekrarlanmıştır), yamaçlardan inen malzeme, buzların bitki örtüsüyle kaplanması, donma-çözülme ve soliflüksiyon olaylarının hemen tamamı ile kesilmesi yüzünden büyük ölçüde azalır. Akarsu, vâdi tabanındaki periglasyer formasyonları yarmağa başlar. Böylece, aslında bütün iklimlerde birbirine benzeyen hidrodinamik mekanizmalar, ayrı morfoklimatik bölgelerde çok değişik şekillerde işler ve bölgelerden her birine morfojenez bakımından özel bir gelişme sağlar. Büyük yapı işlerinde bunların göz önüne alınması gerekir.

Yorum Ekle

Click here to post a comment