A Harfi Ansiklopedi Nedir?

AKHUN

(Eftalit), Hunların kurduğu devlet (4-5. yüzyıl). Sibirya’daki Hun birliğinin 4.yüzyılda bozulmasından sonra, Hunların güneye inen kolu tarafından kuruldu. Bu devlet, Yunan kaynaklarında Eftalit, sanskritçe kaynaklarda Huna diye geçer. Bizans kaynaklarına göre, Sasaniler ile Akhunlar arasındaki savaşlarda (480-483) Akhun hükümdarı Ephthalanthos öldükten sonra bu devlet Eftalit adı ile anılmıştır. Çin kaynaklarında Hoa, Hua-ye-ta, I-at Sasaniler ile sık teması olan İslam kaynaklarında ise Heyatila, Hebatila olarak geçer. Bütün büyük imparatorluklarda olduğu gibi, Akhun imparatorluğu sınırları içinde de Türk asıllı olmayanlar çoğunluktaydı. Fakat idareciler Türk asıllıydı. Hükümdarlara verilen Tegins unvanı gibi, doğrudan doğruya hükümdar adlarından da Türk asıllı oldukları anlaşılır.

Akhunlar, devrin en kuvvetli devletleri ile boy ölçüşecek güçteydiler, zaten siyasi olaylar da bunu gösteriyordu. Büyük komşuları Sasaniler ile zaman zaman dost oldular, zaman zaman da şiddetli savaşlar yaptılar. İran’da 2. Yezdigirt’in ölümünden sonra ve Aksungur zamanında taht kavgaları başladı. Yezdigirt’in kardeşi Hürmüz, yeğeni Firuz’a karşı mücadeleye girişti, Akhunların yardımı ile tahtında kaldı, fakat onlara vergi ödemeye mecbur oldu. Akhunlar bu tarihlerde Hindistan’a doğru genişlemeğe devam ettiler. 465’te Kandehar, Kabil ve dolayları zapt edildi. 470’den sonra İndus (Pencap) bölgesi tamamen Türklerin eline geçti. Bu sırada Akhun hükümdarı Toraman’dı. Akhun Türkleri Hindistan’da zaptettikleri her yere kitabeler diktiler. Bunların en meşhuru Gwalior Kitabesidir (484).

5. yüzyıl sonunda İmparatorluk en geniş sınırlarına ulaştı. 6. yüzyılın başlarında Toraman öldü, yerine Mihiragula geçti. Bu hükümdar Budizm düşmanıydı. Türklerin Budist olmamaları için sert tedbirler aldı. Budist rahiplerin yazdıklarına göre, 1 600 tapınak yıktırdı, 900 000 budisti öldürttü. Bu rakamlar mübalağalıdır. Akhun devleti her bakımdan en yüksek seviyeye ulaştığı sırada, yıkılışı da başladı. 6. yüzyıl ortalarında bir yandan Hint racaları aralarında birleşerek Akhunlara karşı harekete geçmeğe hazırlanırken, öte yandan Orta Asya’da da yeni bir Türk devleti ortaya çıktı: Göktürkler.

Akhunlar, ipek ticareti dolayısı ile Juan-Juan’lar (Cücen) ile dosttular. Dostlarının Göktürkler tarafından ortadan kaldırılması, bu iki Türk devletini karşı karşıya getirdi. Batı Göktürk yabgu su İstemi Han, Sasani hükümdarı Anuşirvan ile anlaşarak harekete geçti. Göktürkler, ezeli düşmanları Juan-Juan’lara yardım edenleri asla affetmediler. Akhunlar ise, Göktürkleri Juan-Juan’ları sıkıştırdıkları için Çinlilere şikâyet ettiler. Sasaniler de devamlı Akhun baskısından kurtulmak istiyorlardı. 563-567 Yılları arasında, Ceyhun nehri kenarında Göktürk-Akhun orduları arasında başlayan savaşı Göktürkler kazandı. Anuşirvan savaşa yetişemedi. Fakat Akhun ülkesinin, Göktürkler ile Sasaniler arasında paylaşılması meselesinde Göktürkler’den daha fazla yer elde etti. Ama bu durum bir yandan da Göktürk-Sasani anlaşmazlığına sebep oldu, dolayısı ile tarihte ilk Göktürk-Bizans yakınlaşması başladı. Paylaşma sonunda Anuşirvan’ın aldığı yerler Belh (Akhun devleti merkezi), bütün Toharistan, Zabulistan, Çağaniyan, Keşmir ve hatta Seylan’dı. İstemi Hana kalan yerler ise Semerkant, Buhara, Taşkent ve Fergana sahası (Maveraünnehir bölgesi) idi. Bir buçuk asır devam eden Akhun hâkimiyeti böylece sona erdi.

Yorum Ekle

Click here to post a comment