A Harfi Ansiklopedi NERESİDİR

AKSARAY (İL)

İç Anadolu’da bulunan bir İl. Melendiz dağlarından doğan, aynı adlı suyu hol çay (halk arasında Uluırmak bazen Beyazsu). Aksaray yakınında tepeler arasından geçerek şehrin ortasında akar ve bahçeleri sular. Aksaray, Konya’ya 154, Nevşehir’e 70 ve Niğde’ye Hasan-Melendiz dağlarını güneyden dolaşan 122 km.lik bir yolla bağlıdır ve Koçhisar gölüne yaklaşık 30 km. uzaklıktadır. Şehrin ortasında bir Ortaçağ kalesi bulunan tepe yükselir ve bu devre ait yapı kalıntıları da aynı tepenin yamaç ve eteklerinde sıralanır.

Aksaray’ın bir şehir kurulmasına elverişli yerinde, İlkçağda Archelais beldesi vardı (yörenin adı Garsauritis olduğu için buna Archelois Garsaura denilirdi). Belde, adını Kappadokia’nın son krallıklarından ve burayı muhtemel olarak eski bir iskân noktası üzerinde geliştirmiş bulunan Archelaos’tan almıştı. Roma imparatoru Claudius tarafından koloni imtiyazı verilen şehir, Bizans devrinde Lykaonia’nın Kappadokia sınırı üzerinde bir alışveriş merkezi rolü oynadı.

11. yüzyılın sonlarında Türk hakimiyeti altına girdi. Selçuklu devletinin başkenti Konya’yı Kayseri’ye ve bu şehir üzerinden Sivas ve Amasya’ya bağlayan işlek yolların, ayrıca Niğde ve Külek boğazı yolunun üzerinde canlı bir merkez oldu. Yol faaliyetinin önemi, bugün de yollar boyunca düzenli bir şeklide sıralanmış kervansaray ve han kalıntılarından anlaşılmaktadır. (45 km. batıda Konya yolu üzerinde Sultan Han’ı [1. Alaeddin Keykubad tarafından 1228’de yaptırılmış], 18 km. doğuda Kayseri yolu üzerinde Ağzıkara Han’ ı [2. Gıyaseddin Keyhüsrev tarafından 1239’da yaptırılmış] bunlara örnek olarak gösterilebilir.) Şehrin, Türk hakimiyeti devrinde değişen adını, Selçuklu hakimiyeti altında

burada aktaşlarla yaptırılmış bir saraydan almış olduğu ileri sürülür. Selçuklu hakimiyeti altında, 2. İzzeddin Kılıç Arslan zamanında şehir bir surla çevrildi, cami, medrese ve imaretler yapıldı. Selçuklu imparatorluğu çöktükten sonra, Aksaray Eretna (Ertana) devleti ve onun yerini alan Kadı Burhaneddin devletiyle Karamanoğulları arasında elden ele geçti (14. yüzyıl). Bu yüzyıl sonunda Yıldırım Bayezid tarafından Osmanlı devletine katıldı ise de (1398) Ankara savaşından (1402) sonra tekrar bir süre Karamanoğullarına geçti.

Bugün Aksaray’da rastlanan ayakta kalmış başlıca eserler, Karamanlı devri kalıntılarıdır. Ulucami 11. yüzyılın başında Mehmed Bey zamanında yapılmaya başlanarak, oğlu İbrahim Bey devrinde tamamlandı. Ulucami’deki minberin, aslında Selçuklu Sultanı 1. Mesut zamanında Taşpazarı mahallesinde, eşraftan Hoca Yusuf tarafından yapılmış olan Cıncıklı mescitten nakledilmiş olabileceği düşünülmektedir. Adı geçen mescit, zamanla çok değişikliklere uğramış ve yalnız sırlı tuğla ve çinilerle süslü batı cephesi eski halini koruyabilmiştir. Aksaray’da ki Selçuklu yapıları arasında 1. Alaeddin Keykubad tarafından yapılmış bir camiden zamanımıza kalmış olan Kızıl minare hatırlanabilir.

Karamanoğulları eserleri arasında İbrahim Beyin yaptırdığı Zinciriye medresesi önemlidir. Bu medrese Selçuklu devrinin dört eyvanlı açık medreselerine benzer. 14. yüzyıl yapısı olduğu tahmin edilen Darülhadis’ten yalnız bir giriş kapısının kenarı kalmıştır. Bu kalıntı üstünde zengin süslemelere rastlanır.

15. yüzyıl başlarında, kısa süren Karamanoğulları hakimiyeti sırasında, Dulkadiroğullarının da saldırısına uğrayan Aksaray, sonunda Osmanlı hakimiyetine girerek, Anadolu eyaletinde bir sancağa merkez oldu. Aksaray nüfusunun bir kısmı 2. Mehmed tarafından İstanbul’a getirilerek yeni fethedilmiş şehrin bir semtinde iskan edildi ve semte Aksaray adı verildi. İmparatorluğun son devrinde ise Aksaray, Konya vilayetinin Niğde kazasına bağlı bir kazanın merkezi durumunda bulunuyordu. Cumhuriyet devri başında şehir, Aksaray, Koçhisar ve Arapsun kazalarını içine alan bir vilayete merkez olduysa da, kısa süre sonra bu vilayet kaldırılarak, kazaları yeniden Niğde’ye bağlandı.

1927’de nüfusu 1 339 iken, bu sayı 1950’de 10 000’i aştı, l960’ta 20 000’e vardı ve 1965’te 24 bini geçti.

Aksaray tarım ürünleri için bir alışveriş yeridir. Tahıl, hayvan ürünleri, meyve elde edilir. Köylerde halı ve kilim dokunur. Şehrin doğusunda, Melendiz suyu üzerinde Mamasın Barajı’nın yapılması Aksaray’ı geliştirmeğe hizmet etmiştir. Topraklarının yüzölçümü 6 232 km2 dir.

Yorum Ekle

Click here to post a comment